آیا “برجام” بدفرجام خواهد بود؟

ابوبکر سبزوار

همانگونه که از مدت ها قبل انتظار می رفت، سرانجام دونالد ترامپ رئیس جمهورامریکا به صورت یک جانبه خروج امریکا از توافق هستوی با ایران را اعلام نمود. توافق ”برنامۀ جامع اقدام مشترک“ یا برجام در ماه جولای ۲۰۱۵ برای رفع نگرانی های بین المللی در مورد برنامه های اتومی ایران میان این کشور وشش قدرت بزرگ جهان (ایالات متحدۀ امریکا، روسیه، فرانسه، آلمان، چین و انگلستان) به امضا رسید. برجام حاصل سال ها مذاکرات دشواری بود که از نوامبر سال ۲۰۱۳ و بدنبال یک توافق موقت در ژنو آغاز گردید.

این توافق موجب شد تا شش کشور بزرگ تعزیرات اقتصادی بر ایران را کاهش بخشند و طبق یک برنامۀ زمانی باید همگام با تطبیق تعهدات ایران در موارد توافق شده، این تعزیرات گام به گام برداشته شود.

بر بنیاد توافق برجام، ایران قبول کرد تا ذخایر غنی یورانیم خود با فیصدی متوسط را کاملا و ذخیره سازی یورانیم با غنای کم را ۹۸ درصد کاهش داده و تعداد سنترفیوژهای خود را تا هفتاد درصد و در مدت زمانی ۱۵ سال کاهش بدهد.

توافق برجام ایران را متعهد ساخت تا غنی سازی یورانیم تا خلوص ۳٫۶۷ فیصد را متوقف کرده و هیچ تاسیسات غنی سازی جدید و رآکتور آب سنگین نسازد. ایران بازرسی و تفتیش سازمان بین المللی انرژی اتومی را در تمام مراکز تحقیقات اتومی خویش پذیرفت.

این توافق در زمان ریاست جمهوری باراک اوباما حاصل شد که در نتیجه ایران با قبول این محدودیت ها برنامۀ اتومی خود را محدود ساخت و به بازرسان آژانس بین المللی اتومی اجازه داد تا فعالیت های هستوی اش را دقیقا زیر نظر داشته باشند تا موجب ادامۀ این اطمینان گردد که ایران قصد ساختن سلاح اتومی ندارد. در مقابل امریکا و متحدین این کشور تحریمات علیه ایران را که اقتصاد این کشور را شدیداٌ زیر فشار گرفته بود، به تدریج کاهش دادند.

اما اسرائیل و بعضی از کشورهای عرب به خصوص عربستان سعودی از این توافق به هیچ صورت راضی نبودند. آن ها به این باور بودند که کشور های بزرگ مشکل خود را با ایران حل کرده اند اما مشکل کشورهای منطقه از جمله اسرائیل و سعودی با ایران همچنان باقیست. برجام می تواند مانع ایران از دسترسی به سلاح اتومی گردد اما محدودیتی برای برنامه های دیگر ایران از جمله برنامۀ موشکی این کشور وضع نکرده است.

دونالد ترامپ رئیس جمهور امریکا حتی قبل از رسیدن به مقام ریاست جمهوری، برجام را یک توافق شرم آور خوانده و وعده داده بود که اگر به عنوان رئیس جمهور امریکا انتخاب گردد، آن را لغو خواهد کرد اما کشور های اروپایی برعکس این توافق را به نفع صلح و ثبات در جهان و بهترین توافق می دانستند و از آن حمایت می کردند. بعد از اینکه ترامپ به ریاست جمهوری امریکا رسید، از ایران به عنوان کشوری که از تروریسم حمایت می کند نام برد و با نزدیک شدن به کشور های دشمن ایران چون عربستان سعودی در منطقه، توافق هستوی کشورش با ایران را یک اشتباه تاریخی خواند. از جانب دیگر برنامۀ موشکی ایران که رابطه ای با برجام نداشت، از جانب امریکا و اسرائیل به عنوان خطری که در برجام به آن توجه نشده است، مطرح شد.

 اسرائیل که در بسیج ذهنیت ها در جهان علیه دشمنانش امکانات فراوان در اختیار دارد، به کمپاین وسیعی علیه این توافق پرداخت و تلاش کرد تا به جهانیان بقبولاند که ایران در مورد برنامۀ اتومی اش به جهان دروغ گفته است. در آخرین اقدام از این دست، بنیامین ناتانیاهو صدراعظم اسرائیل از اسنادی در مورد برنامۀ اتومی ایران پرده برداشت که گویا جاسوسان این کشور از داخل ایران بدست آورده اند و مدعی شد که ایران هنوز هم قصد ساختن سلاح اتومی دارد.

حقیقت اینست که جهان می داند که با توجه به محدویت ها و نظارت هایی که برجام بر ایران تحمیل کرده است، این کشور دیگر توان ساختن سلاح اتومی را ندارد اما تهدید منطقوی ایران موجب نگرانی است. عربستان سعودی با خرید ده ها میلیارد دالر سلاح از ایالات متحدۀ امریکا، به این کشور رشوه داده و در مقابل خواهان فشار های بیشتر بر ایران است.

اما اتحادیۀ اروپا و آژانس بین المللی اتومی به این نتیجه رسیده بودند که ایران به توافقات برجام وفادار است و تصمیم دونالد ترامپ مبنی بر خروج امریکا از برجام را تاسف بار خواندند. سرمنشی سازمان ملل متحد نیز موقف مشابه داشت. اما اکنون که امریکا از برجام خارج شده است، ایران چه گزینه هایی در اختیار دارد؟

یک احتمال اینست که ایران به موضع سال ۲۰۰۶ برگردد که نظارت سازمان انرژی اتومی را بر تاسیسات خود کاهش و غنی سازی یورانیم را افزایش داد. دراین صورت تقصیر این تصمیم ایران بدوش امریکا خواهد بود که بعد از به قدرت رسیدن ترامپ، به قرارداد های قبلی این کشور پشت پا زده است.

راه دیگر اینست که ایران با کشورهای اروپایی به این توافق برسد که آن ها همچنان از برجام حمایت کنند و ایران نیز بدون توجه به موقف امریکا همچنان به توافقات برجام متعهد باقی بماند.

کشورهای اروپایی و حتی بعضی از شرکت های امریکایی از جمله شرکت های طیاره سازی با ایران قرارداد های بزرگی امضا کرده اند و برای آنان مشکل خواهد بود تا در کوتاه مدت خود را با تعزیرات جدید امریکا علیه ایران هماهنگ سازند. کشورهای اروپایی نیز به اینکه بار دیگر از بازار ایران بیرون شوند، میل چندانی ندارند.  جواد ظریف وزیر خارجۀ ایران به تلاش های دیپلوماتیک خویش ادامه می دهد تا کشورهای اروپایی را متقاعد سازد که در وضع تعزیرات اقتصادی بر ایران از امریکا تبعیت نکنند اما این کار با توجه به مجبوریت های کشور های اروپایی در برابر امریکا دشوار به نظر می رسد.

در ابتدا به نظر می رسید که تهدید ترامپ برای خروج امریکا از برجام شاید نوعی فشار بر ایران باشد تا نیروهای خود را از سوریه خارج سازد. هم اسرائیل و هم سعودی ها از حضور نظامی ایران در نزدیکی مرزهای شان بشدت نگران اند. سعودی که جنگ پرمصرف و بی حاصلی را در یمن علیه شیعیان حوثی دنبال می کند، بشدت از شلیک موشک های بالستیک از سوی جنگجویان حوثی به خاک خویش نگران است. گفته شده که این موشک ها را ایران در اختیار آن ها قرار داده است. اکنون سوال اینست که خروج ایران از سوریه خواهد توانست به برجام روحی تازه ببخشد؟

خروج امریکا از برجام نشان داد که امریکا به هیچ تعهد بین المللی خویش وفادار نیست و با زورگویی فقط در جستجوی منافع خود است. این مسئله می تواند اعتماد بر امریکا را در جهان خدشه دار سازد به خصوص که همین اکنون امریکا در صدد است با کوریای شمالی نیز بر سر برنامۀ اتومی آن کشور به توافقی دست یابد.

اما این تحولات چه تبعاتی برای افغانستان خواهد داشت؟ از نظر امنیتی هرچند ایران طالبان در افغانستان را برخلاف حوثی ها در یمن دوست ایدئولوژیک خود نمی داند اما این امکان وجود دارد تا در صورت فشار های بیشتر امریکا، به آن ها به عنوان یک همکار استراتژیک و همسو در مخالفت با امریکا ببیند و با کمک نظامی به طالبان، امریکا را در افغانستان به چالش های بیشتر مواجه سازد.

از جانب دیگر وقتی تعزیرات اقتصادی بر ایران افزایش یابد، آیندۀ بندر چاه بهار که افغانستان به آن سخت نیاز دارد، با ابهام مواجه خواهد شد زیرا هندوستان نمی خواهد با امریکا به مشکل مواجه شود و در نتیجه پاکستان از این کار نفع خواهد برد.

افزایش ناامنی ها می تواند تطبیق پروژۀ تاپی را بار دیگر به تعویق اندازد و امید های بزرگی را که افغانستان به این پروژه بسته است، نقش برآب سازد. به این ترتیب می بینیم که بیرون رفتن ترامپ از برنامۀ برجام و عکس العمل های احتمالی ایران می تواند هم از نظر امنیتی و هم اقتصادی تاثیرات منفی بر افغانستان و همکاری های اقتصادی منطقوی از خود برجا بگذارد.

نوشته‌های مرتبط


Top