مبانی اعتقادی حفاظت از محیط زیست

ضیاء دانش/ استاد دانشگاه

در علوم مختلف ثابت شده است که محیط زیست سالم تنها برای داشتن زنده گی صحتمند و سالم لازم نیست، بلکه برخورداری از خلاقیت جمعی و فردی، کنش های فردی و جمعی از قبیل صلح و جنگ، خشونت و آرامش اجتماعی، و… نیز تا حدی زیادی به محیط زنده گی انسان ها مرتبط است؛ دقیقاً محیط زیست یکی از عوامل بوجود آورندۀ شکوفایی جوامع و تمدن های بزرگ بوده و تاثیر فراوانی بر زنده گی و ذهن انسان داشته و دارد. از این جهت می توان گفت که ارزش محیط زیست علاوه بر اینکه در برابر حفاظت از زنده ماندن انسان ها سنجیده می شود، به عنوان یک فاکتور مهم در ایجاد و حفاظت از دستاوردهای فکری بشر نیز جایگاه بس بزرگ و ارزشمندی دارد.

در ادیان آسمانی بخصوص اسلام به موضوع محیط زیست به گونۀ عمیق و برجسته توجه شده است؛ تا جایی که حفاظت از محیط زیست به عنوان بخشی از اعمال عبادی و ارزشی است و برای عمل کننده گان به دستورات اسلام در این زمینه پاداش و مزد آن جهانی نیز در نظر گرفته شده است. در اسلام توجه و عنایت خاص به محیط زیست در تمام حالات زنده گی از اهمیت فوق العاده برخوردار است؛ در جنگ  و صلح، در تجارت و زنده گی عادی، در مریضی و سلامتی و… طرزالعمل های خاصی وجود دارد که نشان دهندۀ اهمیت رابطۀ متقابل و صمیمی انسان با محیط زنده گی اش می باشد.

دقت و تامل به مبانی ارزشی و اعتقادی محیط زیست در اسلام نشان می دهد که پیروان و باورمندان به این مکتب، ارزشی در برابر حفاظت و صیانت از محیط زیست و تلاش برای پاک نگه داشتن و بهبود آن مسوول و مکلف هستند و رعایت مسایل محیط زیستی نه تنها یک موضوع انسانی صرف بحساب می رود، بلکه یک تکلیف شرعی و دینی نیز هست که تخطی از آن نا فرمانی آشکار در برابر دستورات خالق هستی بشمار رفته، گناه محسوب می شود.

مبانی اعتقادی محیط زیست

در تمام منابع و ماخذ اسلامی تاکید و عنایت ویژۀ در مورد محیط زیست، مکلفیت ها و مسوولیت های شهروندان صورت گرفته است؛ تقسیم وظایف، تدابیری برای صیانت و حفاظت از محیط زیست، بیان اهمیت و فواید محیط زیست در وضعیت جسمی و روانی افراد و جامعه و… موضوعاتی هستند که در قالب آیات و روایات به مسلمانان عرضه شده است. نگاهی به تعداد آیات قران که در بارۀ محیط زیست اختصاص داده شده است و نیز حجم روایات که در این باره نقل گردیده، نشان می دهد که اهمیت محیط زنده گی در شکوفایی تمدن اسلامی و تامین سلامت و امینت روانی جامعه فوق العاده است.

مفهوم محیط زیست

“محیط زیست” مفهوم مرکب از دو کلمۀ محیط و زیست هست؛ در فرهنگ های فارسی از جمله فرهنگ معروف معین ذیل این واژه، محیط را به معنای مکان، اوضاع و احوال تعبییر کرده است و آنچه که شخص و یا چیزی را احاطه کرده و منشاء تغییر و تحول است. کلمۀ زیست نیز به معانی حیات، زنده گی و زیستن نقل شده است. اما محیط زیست به معنای جدید یک مفهوم نسبتاً تازه است  که از سال ۱۹۶۰ کاربرد زیادتری پید اکرده و در زبان های مختلفی برای آن کلمات مناسبی را اختصاص داده اند. در زبان عربی محیط زیست معادل واژۀ بیئه است و این کلمه به معنای عام عبارت است از: جایگاهی که بشر برای سکونت و زنده گی بر می گزیند.

اصول اسلامی نگاه به محیط زیست

 محیط زیست مصداق سیر در افاق و انفس: در قرآن در آیات متعدد توصیه شده است که برای شناخت خداوند به سیر و سفر در آفاق و انفس پرداخته شود؛ در تفاسیر، آفاق به جهان طبیعت (محیط زیست) و انفس هم جهان درونی انسان تفسیر شده است. لذا براین اساس محیط زیست یکی از نشانه های بزرگ خداوند برای شناخت اوست و نباید توسط عمل‌کرد ناسالم انسان ها این نشانۀ خداوند تخریب و یا بد منظر شود.

استفادۀ انسان از محیط زیست محصور و محدود است و هیچ ملتی و در هیچ عصر اجازۀ تخریب و از بین بردن آن را ندارد. به علاوه اینکه برهان نظم به عنوان یکی از براهین مهم خدا شناسی، رشد معنوی انسان و… نیز در همین محیط صورت می گیرد که خود نشان دهندۀ اهمیت و عظمت محیط زیست هست.

در قران کریم بخشی از آیات در بارۀ محیط زیست و موجوداتی هست که در آن زنده گی می کند. از میان آیات قرآن ۱۹۸ مورد آن در بارۀ محیط زیست اختصاص داده شده است. کلمۀ زمین(ارض) ۴۴۴ بار در قرآن ذکر شده است. از ۱۱۴ سورۀ قرآن، ۳۱ مورد در نام های طبیعی و حیوانات است و موجودات عالم هستی و محیط زیست به عنوان نعمت های الهی و نشانه های قدرت، علم و معرفت خداوند معرفی شده است.

نظافت و پاکی محیط زیست: پاک نگه داشتن منزل و شهر از اهمیت خاصی در زنده گی انسان ها و حفظ سلامتی و صحتمندی آن ها برخوردار است؛ در اسلام نظافت منزل و شهر در ابعاد مختلف مورد توجه و سفارش قرار گرفته است. از پیامبر اسلام در مورد نظافت منزل احادیث فراوان نقل شده که به عنوان نمونه به دو مورد اشاره می شود:

۱-  “خانۀ عنکبوت در منازل شما مسکن شیطان است” (وسایل الشیعه/ج ۱۳/باب مسکن) میکروب ها و دیگر عوامل بیماری در این حدیث پیامبر تعبیر به شیطان شده است چرا که فهم و درک مسائل صحی در آن زمان دشوار و سخت تر بوده است.

۲- کثافت را در منازل و خانه های تان نگه ندارید که جایگاه شیطان است” (همان) این موضوعات نشان دهندۀ اهمیت محیط زیست خانواده گی است که در روایات مختلف در بارۀ رعایت بهداشت اعضای خانواده، صادر شده است.

محیط زیست شهری نیز با سفارش های خاصی در اسلام توأم است که به عنوان نمونه به این موارد اشاره می شود:

– نشستن در پیاده روها و معابر عمومی: پیامبر صریحاً دستور داده است که پیاده روها و راه های که مردم از آن عبور می کند نباید مسدود شود. (صحیح المسلم/باب الفضل المدینه)

– پیامبر فرمود: از آدم های ملعون دوری کنید. پرسیدن ملعون کی ها هستند؟ در جواب گفت: کسی که در سرک ها، کوچه ها و سایه، ادار و یا مدفوع کند.

– از دیدگاه پیامبر برداشتن سنگ و چوب و هرچیزی که باعث ناپاکی کوچه و معابر عمومی می شود، عبادت است و صدقه حساب می شود.

فضای سبز:

درخت و گیاه در قرآن نماد مظهر قدرت خداوند و نشانه های شناخت اوست و انسان ها از طریق اندیشدن به آن ها می تواند به قدرت و عظمت الهی پی ببرد. در سورۀ های انعام، حجر، تین، قلم، نور و… دراین مورد صریحاً یاد شده است.

در اسلام دستورات صریح وجود دارد که قطع درختان را ممنوع اعلان کرده است؛ پیامبر در دستورات نظامی به عساکر اسلام دستور می دهد: «… درختان را قطع نکنید، مزارع را نسوزانید.» و در احکام فقهی نیز از ادرار کردن در زیر درخت نهی شده است.

پیامبر اسلام  و دیگر پیشوایان دینی در مورد ارزش و اهمیت درخت و درخت کاری و اجر و مزدی که این کار نزد خداوند دارد، به کرات سخن گفته اند. بر طبق فرهنگ اسلامی هر میوۀ درخت یک صدقه است و تا زمانی که مردم از میوه و یا سایۀ درخت استفاده می کند، ثواب آن به کسی می رسد که این درخت را کاشته است. گل و گیاه نیز در سخنان پیامبر اسلام اهمیت ویژه دارد؛ پیامبر فرمود: هرکس می خواهد بوی مرا استشمام کند، باید گل سرخ را ببوید.

در روایات به کاشتن و غرس کردن درخت حتی در آخرین لحظات عمر جهان و رسیدن قیامت تاکیده شده است: اگر عمر جهان پایان یابد و قیامت برسد و نهالی در دست دارید و به اندازۀ کاشتن آن فرصت داشته باشید، باید آن را بکارید. فراتر از این حتی در اسلام اهمیت کاشتن درخت و ساختن محیط سبز از عبادت و راز و نیاز با خداوند بیشتر شناخته شده است. پیامبر اسلام می فرماید: اگر وقت نماز فرا رسیده باشد و نهالی در دست داشته باشم، ترجیح می دهم اول نهال را بکارم بعد نماز بخوانم. این دستور صریحاً نشان می دهد که مسلمانان در برابر ایجاد فضای سبز و محیط سالم و طبیعت زیبا تا چه اندازه مسوولیت دارد.

حیات وحش و زیست جانوری نیز در اسلام مورد توجۀ خاص قرار گرفته و دراین باره کتب مختلف فقهی احکام آن را مفصلاً بیان کرده اند. در اسلام حیات وحش و جانوران و پرنده گان و خزنده گان نماد قدرت خدا، بیانگر تاریخ سرنوشت جهان و از نشانه های شناخت الهی است که در مورد حفاظت از آن دستور های اکید وارد شده است.

پس بر دولت، نهادهای حراست از حفظ محیط زیست و شهروندان کشور است تا در این امر مهم و حیاتی توجه مبذول دارند تا محیطی پاک و سرسبز و فارغ از کثافات داشته باشیم.

برچسب ها ,

نوشته‌های مرتبط


Top